LAJMI I FUNDIT

Marrëdhëniet Izrael-Iran, parë nga një dimension ndryshe

08:55 - 11.05.24 Agron Loci
GSH APP Download on Apple Store Get it on Google Play

NGA AGRON LOCI 




Mirë se erdhët në Luftën e Tretë Botërore”, “Irani NDUE DEDAJ dhe Izraeli – a ekziston rreziku i një lufte të madhe?” titujt e dy prej tyre më të mëdhenjtë janë ndër mediat e ndryshme që i referohen konfliktit të kohëve të fundit të gjuhës. Në fakt, Izraeli dhe Irani, apo siç njihej deri në 1935 Persia, janë dy prej popujve më të lashtë në rajonin e Lindjes së Mesme dhe të Afërt, por që nga një gjysmë shekulli i gatishmërisë së botës së kohës moderne vetëm lajme përplasjesh në shtet. , e ashpra e mbushur me urrejtje dhe deklarim për luftë deri në shfarosje. Si dy fuqitë ushtarake rajonale, një përplasje e armatosur mes tyre, siç për pak ndodh përpara disa ditësh, brenda saj rrezikun e eskalimit në një konflikt me përmasat e tyre dhe me katastrofale për njerëzit.

Dhe ta mendosh se, përpara revolucionit islamik iranian të 1979 kur në krye erdhi kleriku Ayatollah Khomeini, të dyja vendet ishin partnerët më afër në rajon. Irani ishte furnizuesi më i madh i Izraelit me naftë, madje edhe në momentet kur ai ishte në luftën me fqinjët e tij arabë, ndërkohë që importonte prej tij armatime dhe produkte bujqësore. Historia e tire mund të përmblidhet me thënien nga miq në armiq të betuar. vend jo arab si Irani, dikur miku më i ngushtë, madje një ndër vend e para me popullin islame që njohu shtetin e Izraelit, sot ka një nga objektivat kryesore të politikës së tij të jashtme të “zhdukë” shtetin izraelit që e konsideron “ çiban” si rrezikun kryesor ndaj kulturës dhe jetës. Ndërkohë që kundërta ka ndodhur gjatë dekadave të fundit ku një numër shtetesh arabe në rajon, përpara konfliktit në Gaza, i kishin armiqtë me Izraelin.

HISTORIA FLET NDRYSHE

Në fakt, Irani dhe Izraeli që jetojnë, kaq shumë e “urrejnë njëri-tjetrin”, në histori të tjera të përbashkëta prej tri mijë vitesh kanë pasur edhe periudha të ndryshme miqësore, aspak të ngjashme me gjendjen e tyre. Madje, këto nivele kanë arritur deri në ato nivele saqë pa kontributin e persëve të dikurshëm, Iranit të sotëm, Izraeli ndoshta nuk do të ekzistonte ose nuk do të kish qenë ky që nuk njohim sot.

Një ndër burimet që hedh dritë mbi raportet mes tire janë librat e tyre, sidomos Testamenti i Vjetër apo siç njihet edhe si Bibla hebreje. Në këtë libër janë të ndërthurura në mënyrë harmonike, dimensionet mitologjike, me ato të legjendës dhe të historisë.

Është elementi historik që na rikthyer shumë pas në kohë të mundshmen të njohim një anë tjetër të dukeve mes tyre. Gjithçka e ka zanafillën në atë pjesë të rajonit e dikur Mesopotami (shqip, vendi mes dy lumenjve Tigris dhe Eufratis), ku zë fill dhe ka rrënjët një pjesë shumë e rëndësishme jo vetëm e historisë së gjuhës të rajonit, por edhe e historisë dhe kulturës mbarë, e cila ia ka arritur ta shtrijë ndikimin e saj të jashtëzakonshëm deri në ditët tona. Për fat të keq, ky me kaq kontribut të madh në rajonin e njerëzimit, sot në një pjesë të madhe të tij vazhdon të vuajë lufta e tanishme e një lufte të madhe por edhe të konflikteve rajonale apo brenda anglezëve të duke e kthyer në anglisht. një ndër zonat më të sigurta e më të mira në botë. Ndërkohë që dikurohej si djepi i dijes, i qytetëruar, apo si model i përparimit të jetës, e shkencore.

 

Aty lindën perandoritë e para më të mëdha që kishin njohur njerëzimin asirianët, babilonasit dhe persët. Në atë pjesë të botës i kanë gjithashtu rrënjët e tire tre besimeve më të rëndësishme monoteiste hebraizmi, krishterimi dhe islami.

Diku rreth 80 km në jug të Bagdadit, ku ende sot dallohen shenjat e luftës së para disa, nga një qytet dikur i quajtur UR, Abrahami, i përzgjedhuri i Zotit, do të merrte rrugën për në Tokën e Premtuar. Ai, babai që shtetin e ka nga një qytet që për ironi të fatit sot ndodhet në një arab, do të bëhej i trive monoteiste më ndikim në ditët tona.

Hebrenjtë dhe të krijuart e konsiderojnë si të mandatuarin hyjnor që hodhi bazat e besimeve të tyre. Edhe feja islame e lidh gjenezën e saj tokësore me Abrahamin (Ibrahimi) që në besimin islam luan një rol shumë të madh dhe bën pjesë në profetët e saj. Sipas Biblës dhe Kuranit, ai është babai biologjik i Ismaelit, por edhe i Isaakut që janë mbushur për linjat gjenealogjike nga ku rrjedhin tre besimet e mëdha. Gjithsesi, kjo mbetet në dimensionin mitologjik.

Duke ju rikthyer historisë së rajonit e para nga fuqitë e mëdha që ndodhin perandoria asiriane. Ajo duket si perandoria më e madhe që kishte njohur njerëzimin deri në atë kohë. Arriti të pushtonte shumë territore që përfshin mbretërinë e Izraelit shtrihej në pjesën veriore, por pa mundur të pushtonte mbretërinë jugore të Juda-s. Kjo ngjarje fillimin e kalvarit të dëbimeve të largimeve, që do të zgjasë me shekuj dhe një ndër pikat e dhimbshme të historisë hebreje, pasi me këtë shtytje dhe me përgjigje për t’u larguar vendin i tyre, zhduken përgjithnjë nga historia 10 fiset. izraelite. Duke u dëbuar me dhunë në drejtim të territoreve të perandorisë asiriane ata asimilohen.

Ndërkohë që një perandori tjetër më e fuqishme fillon të forcohet në rajon dhe pasi mposht asirianët, fillon ekspansionin drejt detit Mesdhe. Është perandoria babilonase, e cila pushton të gjitha territoret e mbretërisë izraelite përfshi edhe mbretërinë e Juda-s. Tri janë elementet kryesore që lidhen me këtë pushtim. Së pari, babilonasit arritën të pushtojnë edhe mbretërinë jugore të Juda-s e bashkë me të dhe kryeqytetin e saj Jerusalemin, gjë që asirianët nuk ja kishin arritur. Së dyti, është shkatërrimi i Tempullit të parë ai i Solomonit, simbol i identitetit dhe monarkisë së unifikuar hebreje. Së treti, largimi i dhunshëm edhe më i madh i popullsisë hebreje drejt Babilonisë që përbën dhe eksodin e dytë të detyruar nga vendi i tyre.

Me rënien e perandorisë babilonase një tjetër më e madhe dhe më e fuqishme fillon të shfaqet në rajon. Perandoria perse, nga fundi i shek.. 6 p.e.s. pasi mposht babilonasit bëhet perandoria më e madhe dhe më e fuqishme jo vetëm ushtarakisht, por edhe përsa i përket sipërfaqes nën zotërimin e saj. Pjesë e perandorisë u bë edhe territori hebre. Por ndryshe nga asirianët dhe babilonasit, persianët dhe para së gjithash mbreti i tyre Kiri (Cyrus) nuk i vranë apo tentuan të asimilojnë hebrenjtë. Mbreti Kiri madje ka luajtur një rol qendror në historinë e Izraelit. Ai vlerësohet jo vetëm nga profetët biblikë, bashkëkohës të tij, por edhe nga shumë studiues, historianë e politikanë të hershëm e aktualë për mbështetjen dhe ndihmën që i dha popullit izraelit që prej 70 vitesh endesh rrugëve të perandorisë babilonase i përzënë dhunshëm nga vendi i tyre dhe i rrezikuar për t’u asimiluar ose për t’u zhdukur. Duke e vlerësuar këtë rol në ndihmë të popullsisë hebreje, në Biblën e tyre ai quhet “Kiri i Madh” ose “çlirimtari i hebrejve”. Madje, një prej profetëve hebrenj Isaiah, shkruan se ai ishte “Mesia, i dërguari i Zotit”. Ajo që përmendet shpesh është dekreti i tij në formën e një cilindri balte (v. 583 p.e.s), i cili ndodhet sot në muzeun britanik, ku janë gdhendur urdhrat e tij për çlirimin e hebrenjve, për kthimin e tyre në vendlindje si dhe për respektimin e bindjes së tyre fetare dhe ndër më të rëndësishmet ishte vendimi që mori për t’i lejuar dhe ndihmuar në rindërtimin e Tempullit të Solomonit në Jerusalem. Në histori përmenden tre mbretër persë Kiri, Dario dhe Artakserekses që kanë kontribuar në ndërtimin e Tempullit të Dytë në Jerusalem. Ndër ta, mbreti Kir konsiderohet nga shumë historianë si “pushtuesi i parë tolerant dhe humanist”. Madje, në Librat e shenjtë hebrenj për Persinë ka plot 240 referenca. Sigurisht që ka dhe profeci dhe projeksione negative por mbreti Kir përmendet 19 herë dhe kudo vlerësohet për rolin e tij në “çlirimin e hebrenjve”, apo si Mesia i dërguar nga Zoti për të shpëtuar “popullin e zgjedhur”, siç e quajnë veten hebrenjtë.

Dhe ta imagjinosh se sot në kohën kur të dy vënd janë në zgrip të një konflikti të armatosur, ultraortodoksët hebrenj, hared-ët, që merren gjatë gjithë kohës me studimin e Biblës, mund të lexojnë dhe t’u flasin të tjerëve për rolin. e jashtëzakonshëm të mbretit pers Kiri për të hapur hebrenjtë nga asimilimi dhe zhdukja.

Pavarësisht nga disa histori të ndryshme që i përkasin historisë dhe që shtrihen të mëdha në kohë me kalimin e kohës së ndryshimit. Vendet nga shekujve u pushtuan perandori edhe më parë, fillimisht grekët e më pas romakët e osmanëve, besimet e tyre shtrihen globale me mbushjen e një roli edhe më të madh në rajon. Ai mirëkuptim, humanizëm, respekt i asaj kohe për dallim- nuk ekzistojnë më. Sot të dy vënd i ndajnë jo vetëm besimet respektive fetare, por edhe sistemet e ndryshme politike dhe vlerat që ato shkaktojnë, qasjet mbi përkatësinë, rrethin dhe rolin e tire në rajon, apo pozicionimin në skakierën gjeopolitike përfshihen në aleancat me fuqitë e tyre të mëdha. Megjithatë, ajo është vetëm ajo që është e ndershme të mund të shpinte në një shkallë të madhe në shtensionimin e saj, por jo vetëm mes tyre të gjithë rajonit do të ishte nëse çështjet e Palestinës do t’i jepnin një zgjidhje të miratuar. Kjo do të bënte që më e pakta palët të rikthehen në pozicionin e tire të para konfliktit, ndërkohë që me siguri do të të presim ende shumë kohë që iranianët (persët e dikurshëm) dhe izraelitët vlerësojnë e respektojnë të tjerët si në kohën e tyre. Kirit të Madh.


Shfaq Komentet (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.